اختراع آسیاب آبی و انواع آسیاب در نقاط مرکزی افغانستان، نمایانگر دانش و آگاهی ساکنان این دیار در کلیه علوم از جمله آب شناسی است. نخستین آسیاب در کشور، آسیاب آبی یا آسیاب پره است، با محوری عمودی یا افقی و پره های قاشقی و دوم آسیاب شناور، که با پره های بزرگ پارویی دوران می کرده است. این گونه آسیاب در رودخانه های خروشان مرکزی کشور به تعداد زیادی وجود داشته که هنوز هم بقایای آن در رودخانه های هیرمند، سرچشمه های هریرود و ارغنداب باقی اند. آسیاب های آبی و بادی با صدها سال قدمت، تجلی گاه هنر آریایی در استفاده از توان آب است. این آسیاب ها که نخستین میراث های ارزشمند جهانی محسوب می گردند، معرف دانش ساکنان این دیار پیرامون مدیریت آب به شمار می آید.
در دوران قدیم آریایی ها با ساختن آسیابهای آبی برای آرد کردن گندم که از آن نان میپخت – اولین گام را در راستای بهرهگیری از نیروهای طبیعی برداشت. پیش از ساخت آسیابهای آبی، انسان برای آرد کردن گندم متکی به نیروی بازوان خود و یا نیروی حیوانی بود. پس از ساخت آسیابهای آبی، آریایی ها توانستند در کنار اختراع چرخ گام دیگری بسوی پیشرفت و ترقی بردارند.
آسیاب های آبی از مصالحی چون قلوه سنگ کوهی و رودخانه ای، خشت خام با ساروج، گل خام و پخته و سنگ های کنده شده از کوه همراه با چوب ساخته می شدند.
نحوه کار آسیاب های آبی:
دو قطعه سنگ پهن گرد(تینه سنگ و بلنه سنگ) که وسط آن ها سوراخ است روی هم قرار می گیرد و از درون سوراخ یک میله(مورغاک) از نوع آهن یا چوب به زمین وصل می شود. زیر لَخت ها یا محل تعبیه سنگ آسیاب جسم پره داری(گوی) به میله وصل می شود که وقتی آب از پایین ترین قسمت ناودان از طریق سرکوی با فشار به این جسم پره دار می پاشد، پره ها و در نتیجه سنگ های آسیاب را به حرکت در می آورد. هماهنگ با آن از گلوگاه وسط دیوار (دول) بالایی دانه ها به تدریج و از طریق یک دلو سوراخ که در بالای دیوار دول آویزان است می ریزد به نحوی که غلات از طریق سوراخ ها بین دو قطعه سنگ بریزد که با گردش سنگ، گندم، جو و غلات آرد شود.
قسمت نخست و مهم آسیاب، مسیر و بند آب گردانی است که آب را با فشار و قدرت به سمت پره های آسیاب برای گرداندن سرازیر می کند تا به آسیاب برسد. بدین ترتیب آسیابان شروع به کار می کند.
هنوز هم تعدادی از این اسیابها در قریه جاتی چون سروستان ولسوالی انجیل پر آب ولایت هرات فعالیت دارند و آثار و بقایای آسیاب های آبی از رونق افتاده نیز در گوشه و کنار این شهر و دیار به چشم میخورند.
افسانه ای عامیانه پیرامون آسیاب بادی :
در باور مردم است که می گویند: زمانی که آسیاب را می ساختند یکی از پرزه های آن بدست شیطان افتیده بود و زمانی که آسیابان آسیا را چالان می کرد آسیاب کار نمی کرد تا اینکه روزی متوجه می شود در آسیاب هیولایی داخل شده است که با دیدن آن آسیابان به مقابله برخواست و طلسم اش را از نزدش می رباید و آن را مطیع خود می سازد.
نتیجه:
باید گفت اگرچه این آسیابها، جنبهی اقتصادی خود را از دست دادهاند؛ اما امروز دارای جنبهی دیگری هستند. این جنبه عبارت است از قدمت و در نتیجه دارای ارزش والایی از دیدگاه سیاحان و جهانگردان میباشند.
امروزه در کشور هالند، آسیابهای بادی معروف به «هالندی»، یکی از جاذبههای اساسی جهانگردی آن کشور است و حتی یکی از نمادهای کشور هالند به شمار میرود.
آسیابهای آبی، جدای از آنکه میتوانند به عنوان یک جاذبهی سیاحتی بدل شود، در تاریخ و علم مردم شناسی نیز دارای جایگاه والایی هستند. از این روی شایسته است تا دیر نشده، تعدادی از این آسیابها به عنوان آثار تاریخی و یا باستانی (بر پایهی قدمت) به ثبت آثار ملی رسیده مورد حمایت قرار گیرند.
